آموزگار پایه ی ششم بوشهر

درس در يک نگاه

بحث اصلي اين درس،‌ بيماري‌هاي واگير و غيرواگير است كه ضمن مقايسه‌ي آنها، راه‌هايي را براي جلوگيري از مبتلاشدن به اين بيماري‌‌ها معرفي مي‌كند و در كنار آن، سدهاي دفاعي بدن توضيح داده مي‌شود. همچنين به راه‌هاي بالابردن مقاومت بدن براي پيشگيري از بيماري‌هاي واگير و بعضي از رفتارهاي سالم كه از بروز بيماري‌هاي غيرواگير جلوگيري مي‌كنند اشاره‌اي مي‌شود.

اهداف/ پيامد

در پايان اين درس انتظار مي‌رود دانشآموزان بتوانند:

سطح 1: تفاوت بيماري‌هاي واگير و غيرواگير را بيان كند و بعضي از عوامل مؤثر در بروز آنها را گزارش نمايد.

سطح2: با ذكر مثال‌هايي بيماري‌هاي واگير و غيرواگير را مقايسه نمايد و راه‌هاي پيشگيري از آنها را بيان نمايد.

سطح 3: بتواند واگير و غيرواگير بودن بيماري را تشخيص دهد و به راه‌هاي بالابردن مقاومت بدن براي جلوگيري از بيماري‌هاي واگير و رفتارهاي سالم براي جلوگيري از بيماري‌هاي غيرواگير اشاره نمايد.

مواد و وسايل آموزشي

- فيلم و لوح فشرده‌ي آموزشي مربوط به بيماري‌هاي واگير، راه‌هاي ورود ميكروب به بدن و چگونگي بيگانه‌خواري گلبول‌هاي سفيد و انواع واكسن

- تصاويري از انواع ميكروب‌ها

دانستني‌ها براي معلم

جانداراني كه در بدن ما ايجاد بيماري مي‌كنند شامل بعضي از ويروس‌ها، باكتري‌ها، آغازيان و كرم‌هاي انگلي هستند كه به نمونه‌هاي ريز آنها كه با چشم ديده نمي‌شوند ميكروب گفته مي‌شود.

به بيماري‌هايي كه عامل آن يك موجود زنده بوده و مي‌تواند از شخصي به شخص ديگر منتقل شود واگير يا مُسري گفته مي‌شود.

ميكروب‌ها يا عوامل بيماري‌زا به راه‌هاي مختلفي مي‌توانند وارد بدن ما شوند؛ از جمله:

- هوا، مثل سرماخوردگي، آنفلوآنزا

- آب و غذا؛ مثل حصبه، وبا، اسهال خوني

- حشرات؛ مثل مالاريا، سالك، خواب آفريقايي

- زخم‌ها؛ مثل كزاز

- تماس؛ مثل جوش‌هاي پوستي

- تماس جنسي؛ مثل سوزاك، سيفليس، ايدز

بعضي از جانوران، ناقل بيماري‌ها هستند و مي‌توانند عامل بيماري‌ را به ما منتقل نمايند؛ از جمله:

- پشه‌ي آنوفل ناقل بيماري مالاريا

- مگس تسه تسه ناقل بيماري خواب آفريقايي

- پشه خاكي ناقل بيماري سالك

- سگ ناقل بيماري هاري

- موش ناقل بيماري طاعون

- خوك، گاو و حلزون ناقل بعضي از كرم‌هاي انگلي

بهترين راه براي جلوگيري از همه‌ي بيماري‌هاي واگير، رعايت بهداشت فردي و عمومي است.

سدهاي دفاعي بدن:

سد اول: پوست و ترشحات آن

پوست با داشتن لايه‌اي از سلول مرده به نام شاخي، جلوي ورود ميكروب‌ها را به بدن مي‌گيرد. در عين حال اگر ميكروبي روي پوست قرار بگيرد، ترشحات پوست ازجمله عرق، چربي و مخاط با نامساعدكردن شرايط رشد ميكروب، آن را از بين مي‌برد.

پوست در بعضي از قسمت‌هاي بدن از جمله مجاري تنفسي، ادراري و تناسلي، ترشحات مخاطي دارد كه ميكروب‌ها را در خود جاي داده به بيرون مي‌فرستند.

وجود بافت پوششي مژه‌دار در مجاري تنفسي به حركت و خروج مخاط به همراه ميكروب كمك مي‌كند.

سد دوم

ميكروب با عبور از سد اول يعني پوست، با سد دوم برخورد مي‌كند كه گلبول‌هاي سفيد خون هستند و به دو روش بيگانه‌خواري و ترشح پادتن با ميكروب‌ها مبارزه مي‌كنند.

انواع گلبول‌هاي سفيد (WBC – لكوسيت‌ها)

گرانولوسيت

(هسته‌ي چندقسمتي،

سيتوپلاسم دانه‌دار)

آگرانولوسيت

(هسته‌ي يك‌قسمتي،

سيتوپلاسم بدون‌دانه‌)

با توجه به مطالب بالا، گلبول‌هاي سفيد بيگانه‌خوار نوتروفيل‌ها و منوسيت‌ها هستند كه از طريق فاگوسيتوز يا ذره‌خواي ميكروب‌ها را در خون يا خارج از آن مي‌بلعند و هضم مي‌كنند.

ائوزينوفيل‌ها و لنفوسيت‌هاي T نيز ميكروب‌ها را از بين مي‌برند ولي روش مبارزه‌ي آنها متفاوت است.

ترشح پادتن، وظيفه‌ي لنفوسيت‌ها‌ي B است كه به‌صورت اختصاصي عمل مي‌كنند.

ميكروب‌ها در روي ديواره‌ي خود، موادي از جنس پروتئين يا پلي‌ساكاريد دارند كه به آن آنتي‌ژن مي‌گويند. لنفوسيت‌ها با برخورد با هر نوع آنتي‌ژن موادي به نام پادتن يا آنتي‌كُر خاصي را مي‌سازند. با اتصال آنتي‌كر به آنتي‌ژن، ميكروب‌ها غيرفعال شده و گلبول‌هاي سفيد بيگانه‌خوار به راحتي مي‌توانند آن را از بين ببرند.

ميكروب‌هاي مفيد:

برخلاف ديد عامه‌ي مردم كه فكر مي‌كنند بيشتر ميكروب‌ها مضر هستند، از هر 1500 نوع ميكروب شناسايي‌شده، 150 نوع آن بيماري‌زا و بقيه مفيد هستند كه به بعضي از اثرات مفيد آنها اشاره مي‌كنيم.

1- توليد ماست، پنير و سُس

2- توليد مواد شيميايي مثل اسيد، الكل و استون

3- تجزيه‌ي فاضلاب‌ها، زباله‌ها و...

4- تجزيه‌ي سنگ‌ها و ايجاد عناصر خالص از آنها مثل مس، طلا، اورانيم

5- توليد مواد سوختي مثل سوخت فسيلي

6- همزيستي با موجودات ديگر مثل انسان، جانوران و گياهان

7- ممانعت، مهار و كنترل رشد ميكروب‌هاي مضري كه در بدن زندگي مي‌كنند.

بالا بردن مقاومت بدن:

افرادي كه مقاومت بالايي دارند كمتر بيمار مي‌شوند ولي افرادي كه ضعيف هستند در برابر بيماري‌ها نمي‌توانند مقاومت كنند و بيمار مي‌شوند. براي بالابردن مقاومت بدن راه‌هايي وجود دارد از جمله:

1- ورزش‌كردن: ورزش باعث افزايش قدرت ماهيچه‌هاي اسكلتي و قلب مي‌شود. ماهيچه‌ها به رگ‌ها و خون فشار وارد كرده، جريان خون را در همه جاي بدن افزايش داده و گلبول‌هاي سفيد به راحتي مي‌توانند با ميكروب‌ها برخورد كنند و آنها را از بين ببرند. در عين حال، افزايش گردش خون در غدد لنفاوي مثل طحال، لوزه‌ها و... باعث تصفيه‌ي خون مي‌شود.

2- خوردن غذاهاي متنوع به‌ويژه پروتئين‌ها و ويتامين‌ها.

پروتئين‌ها باعث مي‌شوند دستگاه ايمني با كمك آنها به اندازه‌ي كافي پادتن بسازد و به خوبي با ميكروب‌ها مبارزه نمايد.

ويتامين‌ها (مثلاً خانواده‌ي B) باعث انجام بهتر واكنش‌هاي سوخت‌وسازي سلول‌هاي بدن مي‌شوند تا آنها بتوانند با انرژي كافي با ميكروب‌ها مبارزه نمايند. وجود ويتامين‌هاي C و A باعث انسجام بافت‌هاي بدن شده، جلوي ورود ميكروب‌ها به بافت‌ها گرفته مي‌شود.

ويتامين K با ايجاد لخته در زخم‌ها از هدر رفتن خون جلوگيري كرده و راه ورود ميكروب‌ها را مي‌بندد.

3- واكسن‌ها: واكسن‌هاي قديمي، ميكروب كشته‌شده، ضعيف‌شده يا مقداري از سم ميكروب بودند كه با ورود به بدن، گلبول‌هاي سفيد را تحريك مي‌كردند تا در برابر آن پادتن بسازند. چون ساخت پادتن تا مدت‌ها ادامه دارد اگر ميكروب اصلي نيز وارد بدن مي‌شد پادتن موجود، آن را غيرفعال مي‌ساخت. اين واكسن‌ها اين خطر را داشتند كه ممكن بود كشته يا ضعيف نشده باشند و فرد را به بيماري مبتلا مي‌نمودند.

واكسن‌هاي امروزي بيشتر از طريق مهندسي ژنتيك توليد مي‌شوند كه در آنها ژن آنتي‌ژن‌ساز يك ميكروب بيماري‌زا را خارج كرده و وارد يك ميكروب غيربيماري‌زا مي‌نمايند. اين ميكروب با داشتن آنتي‌ژن شبيه ميكروب بيماري‌زا مي‌تواند به‌عنوان واكسن مورد استفاده قرار گيرد.

علت مصرف آنتي‌بيوتيك‌ها:

گاهي اوقات مقاومت بدن ما كافي نيست و دستگاه ايمني توان كافي براي مبارزه با ميكروبي خاص را ندارد. در اين صورت، ميكروب‌ها در بدن ما قرار گرفته و به طرق مختلف به بدن آسيب مي‌رسانند. در اين حالت علائم بيماري بروز مي‌كند و فرد بيماري براي رهايي از بيماري بايد به طريقي ميكروب‌ها را از بين ببرد.

بعضي داروها با افزايش جريان خون، مقاومت و توان بدن را براي مبارزه يا دفع ميكروب‌ها افزايش مي‌دهند؛ مثل شربت‌هاي ويتامين‌دار و... ولي آنتي‌بيوتيك‌ها موادي هستند كه بدون آسيب‌رساندن به سلول‌هاي بدن، در درون بدن، باكتري‌ها را از بين مي‌برند.

آنتي‌بيوتيك‌ها را از باكتري‌ها و قارچ‌ها استخراج مي‌كنند يا مشابه آنها را به‌صورت شيميايي مي‌سازند.

بيماري‌هاي غيرواگير:

علت اين بيماري‌ها، كمبود مواد غذايي، عدم استفاده‌ي صحيح از اندام‌ها، تصادف، مصرف بي‌رويه‌ي بعضي از مواد غذايي، آلودگي‌ها، ... و يا ارث مي‌باشد.

نمونه‌هايي از بيماري ‌هاي غيرواگير:

انواع ديابت، فشار خون، سكته‌ها، قطع يا از بين رفتن و يا ازكارافتادگي اندام‌ها، سنگ‌هاي كليه، مثانه، كيسه‌ي صفرا، نرمي استخوان، شكنندگي استخوان و...

نکات آموزشي و فعاليت‌هاي پيشنهادي

· سعي شود در هر مبحث علمي، نظر دانش‌آموزان نيز خواسته شود تا در مورد آن اظهار نظر نمايند.

· در مورد «اطلاعات جمع‌آوري كنيد» گزارش‌هاي دانش‌آموزان را بررسي و در كلاس در مورد آنها بحث كنيد.

· در قسمت «گفت‌وگو كنيد» سعي كنيد بيشتر دانش‌آموزان صحبت كنند تا كلاس از حالت يكنواختي خارج و فعال شود.

· در مورد بعضي از مباحث، لازم است با تأكيد بيشتري تدريس انجام شود؛ از جمله: بالابردن مقاومت بدن، واكسن‌ها، رفتارهاي سالم.

جدول ارزشيابي ملاکها و سطوح عملکرد

روش و ابزار ارزشيابي

1- ارائه‌ي گزارش‌هاي خواسته‌شده در متن درس و بررسي آنها.

2- پاسخ به سؤالات در مورد بيماري‌ها، پيشگيري و رفتارهاي سالم.

3- فعال بودن در كلاس مطابق با چك‌ليست معلم كه شامل ملاك‌هاي مختلف از جمله: پاسخگويي، اظهارنظر، نقد و بررسي و... است.